BWLAW Kancelaria Prawna ← Strona główna

Roboty dodatkowe a wynagrodzenie ryczałtowe — kiedy należy się zapłata

This article is also available in English. Dieser Beitrag ist auch auf Deutsch verfügbar.

„Umówiliśmy się na ryczałt, więc nic więcej się nie należy” — od tego zdania zaczyna się większość sporów o zapłatę na budowie. Stoi za nim stanowisko, które w polskiej praktyce uchodzi za oczywiste: skoro wykonawca zgodził się na cenę ryczałtową, obciąża go koszt wszystkiego, co okaże się potrzebne do wybudowania obiektu — także prac, których projektant inwestora nie przewidział. W tym artykule pokazujemy, dlaczego to stanowisko nie wytrzymuje analizy prawnej, skąd historycznie się wzięło, jakie realne skutki gospodarcze wywołuje i jakie roszczenia przysługują wykonawcy.

Punkt wyjścia: co dokładnie stanowi art. 632 § 1 KC

Przepis brzmi: „Jeżeli strony umówiły się o wynagrodzenie ryczałtowe, przyjmujący zamówienie nie może żądać podwyższenia wynagrodzenia, chociażby w czasie zawarcia umowy nie można było przewidzieć rozmiaru lub kosztów prac”. Jest to przepis o umowie o dzieło. Do umowy o roboty budowlane nie stosuje się go wprost, bo art. 656 § 1 KC odsyła do przepisów o dziele tylko w trzech kwestiach: skutków opóźnienia po stronie wykonawcy, rękojmi za wady obiektu oraz odstąpienia przez inwestora, zanim obiekt zostanie ukończony. Wynagrodzenia ryczałtowego w tym odesłaniu nie ma.

Spór o dopuszczalność analogii toczył się w orzecznictwie latami, aż rozstrzygnął go powiększony skład Sądu Najwyższego:

„Przepisy art. 629 i 632 § 2 k.c. mogą mieć zastosowanie w drodze analogii do umowy o roboty budowlane.”

— uchwała składu siedmiu sędziów SN z 29.09.2009 r., III CZP 41/09, OSNC 2010, nr 3, poz. 33

Ta uchwała jest ważniejsza, niż się wydaje na pierwszy rzut oka. Analogia nie jest bowiem mechanicznym przeniesieniem przepisu — jest przeniesieniem oceny, która za nim stoi. Wolno ją stosować tylko tam, gdzie ocena z przepisu wyjściowego pasuje do nowej sytuacji. I właśnie w tym miejscu polska praktyka popełniła błąd, który do dziś kosztuje wykonawców miliony.

Stanowisko dominujące i jego cena dla wykonawcy

Zacznijmy od tego, co w orzecznictwie nie budzi wątpliwości i co jest trafne. Sąd Najwyższy opisuje istotę ryczałtu tak:

„Ryczałt polega bowiem na umówieniu z góry wysokości wynagrodzenia w kwocie «absolutnej» przy wyraźnej, bądź dorozumianej zgodzie stron, na to, że wykonawca nie będzie domagać się zapłaty wynagrodzenia wyższego.”

— wyrok SN z 14.03.2008 r., IV CSK 460/07, LEX nr 453070

W tym samym duchu wyrok SN z 25.03.2011 r., IV CSK 397/10 (LEX nr 1129144): strony „decydując się na przyjęcie tej formy, muszą liczyć się z jej bezwzględnym i sztywnym charakterem”. Podobnie wcześniej wyrok SN z 20.11.1998 r., II CKN 913/97 (LEX nr 138655). Do tego miejsca wszystko się zgadza — cena jest sztywna.

Stanowisko dominujące idzie jednak o krok dalej. Przyjmuje, że ryczałt odnosi się nie do prac opisanych w umowie, lecz do rezultatu — do funkcjonującego obiektu. Wszystko, co okaże się niezbędne do jego osiągnięcia, ma być objęte ceną od początku, choćby dokumentacja tego nie przewidywała. Jest to pogląd przeważający także w piśmiennictwie, gdzie przyjmuje się, że ryczałt odnosi się z góry do całości robót rzeczywiście potrzebnych do wzniesienia obiektu, a jego wysokość jest niezależna od faktycznych nakładów i kosztów (tak m.in. J. Strzępka, E. Zielińska, A. Brzozowski, J. Drapała w komentarzach do art. 632 i 647 KC, a wcześniej K. Korzeniewski i E. Strzępka-Frania). W ujęciu najdalej idącym twierdzi się wręcz, że ryczałtowa forma wynagrodzenia z założenia wyklucza rozliczanie tak zwanych robót dodatkowych, ponieważ umówiony ekwiwalent odnosi się do przedmiotu zarówno znanego, jak i nieznanego przy zawarciu umowy (por. R. Szostak, Samorząd Terytorialny nr 3/2009, s. 76 i 80).

Formułę tę sądy powtarzają w niemal identycznym brzmieniu:

„[U]stalenie ryczałtowego wynagrodzenia za wykonanie robót budowlanych wyklucza możliwość domagania się zapłaty za prace dodatkowe jedynie wtedy, gdy te prace są naturalną konsekwencją procesu budowlanego i w naturalny sposób z niego wynikają. Co więcej, dotyczą takich sytuacji, które wykonawca robót dysponujący dokumentacją techniczną powinien przewidzieć jako konieczne do wykonania mimo, że dokumentacja ich nie przewiduje. Wynika to z zawodowego charakteru wykonywanych przez wykonawcę robót budowlanych czynności i przypisanego do nich określonego poziomu wiedzy i doświadczenia zawodowego.”

— wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 12.03.2014 r., V ACa 846/13, LEX nr 1488615

Proszę zwrócić uwagę na sedno tej formuły: wykonawca ma przewidzieć prace konieczne mimo że dokumentacja ich nie przewiduje. Konsekwencja jest daleko idąca — wykonawca odpowiada finansowo za braki cudzego projektu, i to niezależnie od winy. Rola, którą mu się w ten sposób przypisuje, jest bliższa jasnowidzowi niż profesjonaliście, bo ma przewidzieć to, czego nie przewidziało specjalistyczne biuro projektowe.

To nie jest spór o niuans — skala zjawiska

Można by uznać, że mowa o technicznym sporze interpretacyjnym interesującym wyłącznie prawników. Byłby to błąd. Ta jedna reguła wykładni odpowiada za mierzalne skutki gospodarcze w skali całej branży.

Statystyka upadłości w czasie boomu

Polskie budownictwo od lat cechuje wysoka podatność na upadłości, i to w okresie rekordowej koniunktury. Skala niewypłacalności w branży rosła systematycznie: z 49 przypadków w 2007 r. do 98 w 2010 r., 143 w 2011 r. i 218 w roku 2012, po czym utrzymywała się na poziomie stukilkudziesięciu rocznie (dane z corocznych raportów Coface o upadłościach i restrukturyzacjach firm w Polsce). Statystyka ta ujmuje przy tym wyłącznie postępowania formalne — nie obejmuje przedsiębiorstw zlikwidowanych ani takich, które zawiesiły działalność. W szczytowym momencie firmy budowlane wraz z dostawcami odpowiadały za około dwie trzecie wszystkich upadłości przedsiębiorstw w Polsce.

Zestawienie tych liczb z otoczeniem gospodarczym daje obraz paradoksalny. Działo się to przy wsparciu unijnym rzędu 245,5 mld zł w perspektywie 2007–2013 i przy produkcji budowlano-montażowej, która wzrosła z 91,25 mld zł w 2005 r. do 191,28 mld zł w 2011 r. (dane GUS). Zamiast okresu prosperity branża przeżyła falę bankructw. Zagraniczni wykonawcy, przyciągnięci boomem po akcesji i inwestycjami towarzyszącymi Euro 2012, zaczęli wycofywać się z polskiego rynku. Polscy wykonawcy, jeżeli tylko mogli sobie na to pozwolić, przenosili aktywność do sektora prywatnego, gdzie nie są zdani na jednostronnie narzucone wzorce umowne podmiotów publicznych. Skala uzależnienia branży od zamówień publicznych była przy tym ogromna — szacowano, że w postępowaniach publicznych bierze udział około 63 % wszystkich przedsiębiorstw budowlanych w Polsce (J. Bizon-Górecka, J. Barczewska, Controlling i Rachunkowość Zarządcza nr 2/2010, s. 5). Sama wartość sporów sądowych z Generalną Dyrekcją Dróg Krajowych i Autostrad przekroczyła w tym okresie 10 mld zł.

Interwencja dyplomatyczna z 2013 roku

Skalę problemu potwierdza wystąpienie sześciorga ambasadorów z czerwca 2013 r., którzy wskazali polskim władzom na jednostronny rozkład ryzyka w kontraktach publicznych: usuwanie z wzorców FIDIC klauzul chroniących wykonawcę, złą dyscyplinę płatniczą i rygorystyczną politykę kar umownych. Liczba i wartość sporów budowlanych świadczyły ich zdaniem o — jak ujęto to w oryginale — „fundamental and systematic challenges connected with the execution of major infrastructure projects in Poland”. Odpowiedź strony rządowej była prosta: wykonawcy sami są sobie winni, bo świadomie oferowali ceny nieprzynoszące pokrycia kosztów.

Dlaczego to argument systemowy, a nie anegdota

Tezę o winie własnej wykonawców warto potraktować poważnie, bo w pojedynczych sprawach bywa trafna. Jako wyjaśnienie zjawiska masowego jest jednak nie do utrzymania. Musielibyśmy przyjąć, że cały sektor budowlany — wraz z międzynarodowymi koncernami o wieloletnim doświadczeniu na innych rynkach — składa się z podmiotów niezdolnych do skalkulowania własnej oferty. Jeżeli odrzucimy to założenie jako absurdalne, pozostaje wniosek jedyny możliwy: przyczyny są systemowe i tkwią w konstrukcji przepisów.

Mechanizm jest przy tym łatwy do odtworzenia. Skoro wykonawca ma pokryć wszystkie prace konieczne do rezultatu, powinien wliczyć w cenę narzut na nieznane ryzyka. Rynek mu na to nie pozwala, bo zamówienie zdobywa oferta najtańsza. Kto kalkuluje uczciwie, przestaje wygrywać przetargi i traci płynność. Kto wygrywa, robi to często poniżej realnego ryzyka. System nagradza więc zaniżanie cen, a jednocześnie zachęca zamawiającego do oszczędzania na dokumentacji, bo im mniej pokaże w opisie, tym mniej zapłaci. Nierównowaga prowadzi wreszcie do zachowań patologicznych po stronie wykonawców — wbudowywania materiałów gorszych niż umówione albo wręcz porzucania budowy dla ograniczenia strat.

Skąd się to wzięło: przerwana transformacja

Obecny stan nie jest dziełem przypadku ani złej woli sądów. Ma czytelne wytłumaczenie historyczne, bez którego trudno zrozumieć, dlaczego umowa o roboty budowlane bywa nazywana jedną z najgorzej uregulowanych umów nazwanych polskiego Kodeksu cywilnego.

Gdy w latach sześćdziesiątych powstawał Kodeks cywilny, zdecydowana większość obrotu związanego z inwestycjami budowlanymi odbywała się w tak zwanym sektorze uspołecznionym — między jednostkami państwowymi albo od państwa zależnymi. Umowa o roboty budowlane weszła do kodeksu jako typ kontraktowy zastrzeżony właśnie dla tych relacji. Prawo budowlane konsekwentnie zakładało, że inwestor indywidualny podejmuje inwestycję wyłącznie dla zaspokojenia własnych potrzeb mieszkaniowych lub budowlanych — wykonywanie robót przez podmioty prywatne w celach komercyjnych było z założenia wyłączone. Spory nie trafiały przy tym do sądów powszechnych, lecz do wyspecjalizowanych komisji arbitrażowych.

Co najważniejsze dla naszego tematu: przepisy kodeksowe stanowiły jedynie szkielet. Realne reguły współpracy inwestora z wykonawcą zawierały akty podustawowe — ogólne warunki umów wydawane przez Radę Ministrów i resortowych ministrów. To one regulowały szczegółowo rozkład ryzyka, w tym ryzyko nieprzewidzianego rozszerzenia zakresu robót, i czyniły to w sposób co do zasady wyważony. Warto podać przykład mierzalny: w rozwiązaniach wprowadzonych rozporządzeniem Ministra Budownictwa z 20 maja 1949 r., opartych na umowie ramowej uzupełnionej ogólnymi warunkami, wykonawca był chroniony przed wzrostem kosztów robocizny i materiałów, a ryzyko robót nieprzewidzianych ograniczono do 5 % wartości zamówienia. Powyżej tego progu koszt wracał tam, gdzie leżało jego źródło. Rozliczano wówczas według cen jednostkowych, a nie ryczałtem.

Warto przy tym odnotować, że sam ryczałt nie jest w polskim prawie konstrukcją nową ani przypadkową. Odpowiednik dzisiejszego art. 632 § 1 KC zawierał już Kodeks zobowiązań z 1933 r. W ówczesnym piśmiennictwie tłumaczono go jednak wąsko i praktycznie: ryczałt miał służyć dziełom prostym i przewidywalnym co do rozmiaru, gdzie nakład pracy i wartość materiałów dają się z góry łatwo oszacować — jako przykłady podawano uszycie ubrania na miarę albo naprawę obuwia (F. Longchamps de Berier, Zobowiązania, 1939, s. 548 i n.). Sąd mógł wówczas podwyższyć ryczałt lub rozwiązać umowę po rozważeniu interesów obu stron i wymagań dobrej wiary. Przeniesienie tej konstrukcji na wielomilionowe kontrakty infrastrukturalne, których przedmiotu nikt nie jest w stanie z góry opisać wyczerpująco, jest rozszerzeniem, którego jej twórcy nie zakładali.

Transformacja ustrojowa zlikwidowała jednostki gospodarki uspołecznionej i uczyniła z umowy o roboty budowlane zwykłą umowę prawa cywilnego, dostępną dla każdego. Wraz z tym uchylono cały zespół regulacji podustawowych, które ów wyważony rozkład ryzyka zapewniały. Ustawodawca odłożył jednocześnie kompleksową regulację „do czasu” — w przekonaniu, że umowa ta wymaga uregulowania na nowo, a przygotowanie projektu będzie czasochłonne. Prowizorka okazała się trwalsza niż rozwiązania docelowe. Po ponad trzydziestu latach obszernej regulacji nadal nie ma, a kodeksowe przepisy o umowie o roboty budowlane pozostają szczątkowe.

Dwa czynniki dodatkowo pogłębiły przechył. Pierwszy to dziedzictwo zasady realnego wykonania zobowiązań, która w poprzednim systemie uprzywilejowywała inwestora: wykonawca miał świadczyć po cenie umówionej i nie dysponował instrumentem jej zmiany. Drugi to prawo zamówień publicznych, którego ciężar położono na niezmienności ceny zaoferowanej przez wykonawcę. Pytaniu, czy przekazywany mu projekt jest w ogóle przydatny do wykonania robót i czy jest kompletny, poświęcono nieporównanie mniej uwagi. Ustawodawca skupił się na zapobieganiu nadużyciom w udzielaniu zamówień tak dalece, że kwestia wyważonego rozdziału ryzyka między zamawiającego a wykonawcę zeszła na dalszy plan.

Wniosek z tego wywodu jest niewygodny, ale trudny do obalenia: pod względem rozkładu ryzyka nieprzewidzianych robót regulacje sprzed transformacji były dla wykonawcy korzystniejsze i bardziej wyważone niż stan dzisiejszy. Zaniechanie legislacyjne, a nie orzecznictwo, jest zarzewiem pogorszenia sytuacji wykonawców.

Dlaczego to stanowisko nie broni się w analizie prawnej

Poniżej rozkładamy je na czynniki pierwsze. Opiera się na ośmiu założeniach i żadne z nich nie wytrzymuje konfrontacji z brzmieniem przepisu oraz z systematyką kodeksu.

1. Ryczałt dotyczy wynagrodzenia, a nie świadczenia

To jest błąd źródłowy, z którego biorą się wszystkie pozostałe. Umowa ma dwie strony: stronę świadczenia (co ma być wykonane) i stronę wynagrodzenia (jak policzono cenę). Wybór ryczałtu przesądza wyłącznie o tej drugiej — mówi, że cenę ustalono z góry, a nie po wykonaniu. Nie mówi natomiast nic o tym, jak szeroki jest zakres robót.

Zakres świadczenia wynika z umowy i jej załączników, a ustala się go w drodze wykładni. Kodeks nakazuje w umowach „raczej badać, jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy, aniżeli opierać się na jej dosłownym brzmieniu” (art. 65 § 2 KC), a w umowie o roboty budowlane materiał tej wykładni jest szeroki, bo „wymagana przez właściwe przepisy dokumentacja stanowi część składową umowy” (art. 648 § 2 KC). Ryczałt może więc rozsądnie obejmować tylko to, co strony opisały. Zryczałtowanie ceny nie jest zryczałtowaniem zakresu.

2. Zakresu nie wolno definiować ogólną nazwą zadania

W praktyce zakres objęty ryczałtem bywa ustalany nie na podstawie projektu i specyfikacji, lecz na podstawie ogólnej nazwy zadania z komparycji umowy — typowa formuła brzmi mniej więcej tak: „przebudowa drogi gminnej nr … w miejscowości M., odcinek II od km 0+757,80 do km 1+353,77″. Skutek jest taki, że wszystko, co okaże się potrzebne do przebudowy tej drogi, traktuje się jako objęte ceną od samego początku.

Tak rozumiany zakres staje się kategorią otwartą, do której zawsze można dołożyć kolejne roboty, choć nikt ich nie wycenił. Nazwa zadania nie jest opisem przedmiotu umowy — jest etykietą. Gdyby przyjąć taką metodę konsekwentnie, inwestor mógłby w ramach niezmienionego ryczałtu wprowadzać bardzo daleko idące zmiany, choćby standardu wykończenia czy rodzaju materiałów, bo wszystkie mieszczą się w ogólnie zakreślonym celu inwestycji. Tak rozumiany „rezultat” przestaje być granicą zobowiązania, a staje się workiem bez dna.

3. Argument z brzmienia przepisu: „rozmiar lub koszty prac”

Sam art. 632 § 1 KC precyzyjnie nazywa ryzyka, które przechodzą na wykonawcę: chodzi o nieprzewidywalny „rozmiar lub koszty prac”. To dwa konkretne ryzyka — ryzyko ilości (obmiar okazał się większy) i ryzyko cen (materiał, sprzęt i robocizna podrożały). Oba dotyczą tych samych prac. Przepis nie mówi ani słowem o ryzyku wykonania nowych prac nieprzewidzianych w przedmiocie świadczenia.

Innymi słowy: ryczałt obejmuje wyższe koszty wykonania dzieła wtedy, gdy dzieło pozostaje niezmienione. Jeżeli zmienia się treść świadczenia albo okoliczności jego wykonania określone w umowie, zasada niezmienności traci punkt odniesienia, bo „dzieło” nie jest już tym samym dziełem. Rozszerzanie tej reguły na prace, których w umowie nie opisano, wykracza poza brzmienie przepisu.

4. Pominięcie odpowiedzialności za projektowanie

Kodeksowy podział ról jest czytelny: wykonawca oddaje obiekt „wykonany zgodnie z projektem i z zasadami wiedzy technicznej”, a inwestor jest zobowiązany m.in. do „przekazania terenu budowy i dostarczenia projektu” (art. 647 KC). Skoro projekt pochodzi od inwestora, to inwestor ponosi odpowiedzialność za projektowanie. Stanowisko dominujące ten element po prostu pomija — i w rezultacie wykonawca płaci za wady dokumentacji, której nie tworzył. Powstaje układ, w którym jedna strona decyduje o rozwiązaniach technicznych, a druga ponosi finansowe skutki błędów w tych rozwiązaniach.

Spostrzeżenie to nie jest nowe. Sformułowano je w polskim piśmiennictwie już w 1961 r., na długo przed obecnym stanem prawnym. Wskazywano wówczas, że orzecznictwo arbitrażowe konsekwentnie trzyma się zasady sprowadzania odpowiedzialności do jej sprawcy, czyli do źródła, i że tą samą logiką za wady projektu odpowiadać powinien projektant, a nie wykonawca — nawet jeżeli wady te ujawniają się dopiero w obiekcie wzniesionym cudzymi rękami i dopiero tam stają się faktem gospodarczym. Padło też ostrzeżenie o skutku systemowym: walka z bublami projektowymi nie przyniesie owoców, dopóki rzeczywisty sprawca będzie mógł ukryć się za parawanem odpowiedzialności wykonawcy. Wyszukiwanie wad projektu w momencie, gdy dokumentacja jest już gotowa, a cały wysiłek uczestników procesu powinien być skierowany na sprawne i możliwie tanie wykonanie robót, nie jest ani najlepszą, ani najoszczędniejszą metodą ich usuwania (E. Kulesza, Państwo i Prawo nr 12/1961, s. 1016 i n.).

Trudno o celniejszy opis tego, co dziś dzieje się na polskich budowach. Uwaga sformułowana ponad sześćdziesiąt lat temu pozostaje aktualna, a jej autor pisał ją w realiach, w których rozkład ryzyka był dla wykonawcy korzystniejszy niż obecnie.

5. Bezkrytyczne przeniesienie ocen z umowy o dzieło

Tu wraca uchwała III CZP 41/09 i pytanie, czy ocena z przepisu o dziele pasuje do umowy o roboty budowlane. Otóż w modelu umowy o dzieło projektowanie i wykonanie są w jednym ręku. Zamawiający przedstawia ogólne wyobrażenie o dziele, a przyjmujący zamówienie — jako fachowiec — sam decyduje, jakie kroki są potrzebne do jego wykonania. Skoro sam wybiera drogę do rezultatu, jest logiczne, że ponosi skutki własnych błędów w tym wyborze. Ocena z art. 632 § 1 KC jest więc dla umowy o dzieło (szczegółową) trafna.

W umowie o roboty budowlane role są rozdzielone. Projekt pochodzi od inwestora, a wykonawca ma go jedynie prawidłowo zrealizować — na co wprost wskazuje sformułowanie „zgodnie z projektem” w art. 647 KC. Przenoszenie na ten model reguły ryzyka wypracowanej dla podmiotu mającego pełną swobodę projektową jest błędem. Analogia jest uzasadniona tam, gdzie wykonawca faktycznie zaprojektował zadanie — a to w polskich kontraktach jest wyjątkiem, nie regułą.

6. Odpowiedzialność bez winy, wprowadzona tylnymi drzwiami

Polskie prawo zobowiązań opiera odpowiedzialność kontraktową na zasadzie winy. Dłużnik odpowiada za szkodę z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, „chyba że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi” (art. 471 KC), a odpowiada — jeżeli co innego nie wynika z ustawy lub czynności prawnej — „za niezachowanie należytej staranności” (art. 472 KC), mierzonej przy działalności gospodarczej jej zawodowym charakterem (art. 355 § 2 KC).

Tymczasem w dominującym rozumieniu ryczałtu wina przestaje mieć znaczenie. Wykonawca ponosi ciężar finansowy każdej rozbieżności między projektem a rzeczywistością budowlaną — aż do granicy funkcjonalnego rezultatu — nawet jeżeli nie można mu postawić żadnego zarzutu. To jest odpowiedzialność obiektywna, wprowadzona nie przez ustawodawcę, lecz przez wykładnię. W systemie opartym na winie wymaga to szczególnego uzasadnienia, którego nikt dotąd nie przedstawił.

7. Rozszczepienie odpowiedzialności za tę samą przyczynę

Najlepiej widać to na zestawieniu dwóch skutków jednego zdarzenia. Wadliwy projekt inwestora wywołuje zwykle dwa następstwa naraz: konieczność wykonania prac, których nie przewidziano, oraz opóźnienie budowy.

Opóźnienie rozlicza się według reguł zwłoki — dłużnik nie popada w zwłokę, gdy opóźnienie „jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi” (art. 476 zd. 2 KC), a kara umowna zastrzegana jest na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania (art. 483 § 1 KC) i dzieli los przesłanek odpowiedzialności kontraktowej. Wykonawca za takie opóźnienie nie odpowiada, bo wina leży po stronie inwestora.

Za prace dodatkowe wynikłe z tego samego wadliwego projektu wykonawca — według stanowiska dominującego — odpowiada już bez winy, bo „umówił się na ryczałt”. Ta sama przyczyna, dwa przeciwne rozstrzygnięcia. Trudno o wyraźniejszy dowód, że coś w tej konstrukcji jest nie tak.

8. Z ryczałtu nie da się wyprowadzić gwarancji

Ostatni argument dotyczy tezy, że wykonawca, godząc się na ryczałt, składa dorozumianą „gwarancję” wykonania wszystkich niezbędnych prac w tej cenie. Gwarancji ustawowej art. 632 § 1 KC nie zawiera — przypisuje wykonawcy ryzyko ilości i cen, nic ponadto. Gwarancja umowna jest oczywiście dopuszczalna w granicach swobody umów (art. 353¹ KC), ale wymaga wyraźnej woli. Kodeks stawia tu wysoką poprzeczkę nawet przy zwykłym rozszerzeniu odpowiedzialności: „Dłużnik może przez umowę przyjąć odpowiedzialność za niewykonanie lub za nienależyte wykonanie zobowiązania z powodu oznaczonych okoliczności, za które na mocy ustawy odpowiedzialności nie ponosi” (art. 473 § 1 KC). Okoliczności mają być oznaczone, a nie domyślne.

Z samego faktu zryczałtowania ceny woli gwarancyjnej wyprowadzić się nie da. Wykładnia oświadczeń stron według art. 65 KC prowadzi do wniosku odwrotnego: wykonawca chce za umówioną cenę wykonać prace wynikające z dokumentacji, a nie ubezpieczyć inwestora od skutków wad jego własnego projektu.

Orzecznictwo, które idzie tym torem

Ta krytyka nie jest odosobnionym głosem doktryny. W orzecznictwie od lat narastają rozstrzygnięcia, które przyjmują to samo rozróżnienie.

Najciekawsze jest to, że granicę stanowisku dominującemu wyznacza ten sam wyrok, który je najpełniej wyraża. Sąd Apelacyjny w Gdańsku, powtórzywszy formułę o pracach będących naturalną konsekwencją procesu budowlanego, natychmiast ją ogranicza:

„Jednakże nie jest usprawiedliwione oczekiwanie całkowitego wyłączenia możliwości domagania się wynagrodzenia za prace dodatkowe, zwłaszcza gdy dokumentacja techniczna, która jest podstawą kalkulowania wynagrodzenia przez wykonawcę, zawiera błędy uniemożliwiające realizowanie zadania dla osiągnięcia założonego efektu końcowego.”

— wyrok SA w Gdańsku z 12.03.2014 r., V ACa 846/13, LEX nr 1488615

W tej sprawie wadliwa okazała się dokumentacja geodezyjna w zakresie przebiegu instalacji kanalizacyjnej i deszczowej, a potrzeba dodatkowych nakładów ujawniła się dopiero przy wejściu na budowę. Sąd uznał, że skoro zamawiający udostępnił dane, na podstawie których liczono ryczałt, w sposób nieodpowiadający rzeczywistości, to „umówione przez strony wynagrodzenie ryczałtowe nie obejmuje wspomnianych prac”. Najważniejsze jest jednak uzasadnienie tego wniosku, bo trafia w samo sedno rozkładu ryzyka:

„Gdyby przyjąć inne założenie, nieuczciwy inwestor mógłby ustalić korzystne dla siebie warunki płatności za prace, mając świadomość konieczności ich wykonania i nie informując o tym wykonawcy robót (nie ujmując ich w dokumentacji lub wadliwie je określając), który konieczności wykonania tych prac nie mógłby przewidzieć.”

— wyrok SA w Gdańsku z 12.03.2014 r., V ACa 846/13, LEX nr 1488615

To jest argument systemowy, a nie słusznościowy. Stanowisko dominujące premiuje inwestora, który zaoszczędził na projektowaniu, i to jego oszczędność przerzuca na wykonawcę. Sąd dostrzegł, że taka wykładnia tworzy zachętę do nierzetelnego opisywania przedmiotu zamówienia — i właśnie dlatego jej nie przyjął.

Drugim sygnałem jest sprawa instalacji sanitarnych w 127 mieszkaniach za 2 725 620 zł netto. W trakcie robót inspektor nadzoru polecił wykonanie bruzd, których projekt wykonawczy nie przewidywał, a bez których — jak ustaliły sądy — umowy nie dało się wykonać. Takich bruzd wykonano 720. Sąd Najwyższy uznał sprzeciw wobec zapłaty za bezzasadny:

„Konstrukcja wynagrodzenia ryczałtowego — co podkreśla się także w piśmiennictwie — nie wyklucza zatem żądania przez przyjmującego zamówienie wynagrodzenia za prace nieobjęte umową.”

— wyrok SN z 9.10.2014 r., I CSK 568/13, LEX nr 1541043

Sąd odrzucił też zarzut braku staranności zawodowej, wskazując, że „Powód nie posiada uprawnień do projektowania stanowiących przedmiot umowy instalacji”. To jest dokładnie argument o odpowiedzialności za projektowanie.

Trzecim sygnałem jest symetria ceny. Sąd Najwyższy przyjmuje, że ryczałt można obniżyć:

„[W] razie niewykonania przez przyjmującego zlecenie wszystkich robót, za które w umowie określone zostało wynagrodzenie ryczałtowe, podlega ono proporcjonalnemu obniżeniu, stosownie do zakresu niewykonanej części, co nie przekreśla ryczałtowego charakteru tego wynagrodzenia.”

— wyrok SN z 25.03.2015 r., II CSK 389/14, LEX nr 1657595

Skoro cena jest przypisana do zakresu na tyle mocno, że jego uszczuplenie ją obniża, to konsekwencja wymaga, by przekroczenie zakresu ją podwyższało. Nie da się bronić stanowiska, w którym ryczałt jest elastyczny wyłącznie na korzyść inwestora.

Uczciwość wymaga odnotowania głosu ostrożniejszego. W wyroku z 8.03.2018 r., II CSK 325/17 (LEX nr 2497992) Sąd Najwyższy podszedł do rozliczania prac poza ryczałtem bardziej restrykcyjnie. Orzecznictwo nie jest więc jednolite, a wynik konkretnej sprawy zależy od tego, jak precyzyjnie da się wykazać granicę między pracami objętymi umową a pracami poza nią.

Mapa roszczeń: co działa, a co jest ślepą uliczką

Umowa, aneks albo udokumentowane uzgodnienie

Droga najpewniejsza. Kodeks sam zakłada, że na budowie pojawiają się „roboty dodatkowe lub konieczne do wykonania umowy, zaakceptowane na piśmie przez inwestora” — tak brzmi fragment art. 649³ § 1 KC o gwarancji zapłaty. Poza zamówieniami publicznymi brak formy pisemnej nie blokuje dowodzenia między przedsiębiorcami (art. 74 § 4 KC), w zamówieniach publicznych umowa i aneks wymagają formy pisemnej pod rygorem nieważności (art. 432 PZP).

Warto znać argument, który w sporach bywa pomijany. Strony często dogadują zakres prac, ale nie ustalają ceny, bo inwestor odmawia rozmowy o pieniądzach. To nie musi przekreślać uzgodnienia. Skoro Sąd Najwyższy dopuścił stosowanie w drodze analogii art. 629 i 632 § 2 KC do umowy o roboty budowlane, konsekwencja nakazuje dopuścić także analogię z art. 628 § 1 KC. A ten przepis rozwiązuje problem milczenia stron o cenie: „Jeżeli strony nie określiły wysokości wynagrodzenia ani nie wskazały podstaw do jego ustalenia, poczytuje się w razie wątpliwości, że strony miały na myśli zwykłe wynagrodzenie za dzieło tego rodzaju”.

Bezpodstawne wzbogacenie i świadczenie nienależne

Gdy prace wykonano poza umową albo uzgodnienie okazało się nieważne, orzecznictwo otwiera drogę zwrotu wartości robót:

„[W] sytuacji, gdy nieważność umowy, ze względu na niezachowanie formy, uniemożliwia zasądzenie tej równowartości jako wynagrodzenia, nie ma przeszkód, aby równowartość tych robót uwzględnić na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu, skoro o ich wartość strona pozwana bezspornie została wzbogacona.”

— wyrok SN z 2.02.2011 r., II CSK 414/10, LEX nr 738545, przywołujący tezę wyroku SN z 7.11.2007 r., II CSK 344/07

Sądowe podwyższenie ryczałtu

Dotyczy prac objętych umową, których koszt wywrócił kalkulację wskutek nieprzewidywalnej zmiany stosunków. Wymaga wykazania groźby rażącej straty i kończy się wyrokiem kształtującym umowę.

Rozgraniczenie: art. 632 § 2 KC a klauzula rebus sic stantibus z art. 357¹ KC

To rozróżnienie decyduje o wyborze podstawy powództwa, a bywa zacierane nawet w pismach procesowych. Oba przepisy reagują na zmianę okoliczności, lecz robią to inaczej.

Wspólna jest natomiast granica najważniejsza: żaden z tych przepisów nie służy rozliczaniu prac, których umowa nie obejmowała. Zmiana stosunków musi być zdarzeniem zewnętrznym i niezależnym od stron, a wady dokumentacji tego warunku nie spełniają — istnieją bowiem od chwili zawarcia umowy i pochodzą ze sfery inwestora. Sąd Najwyższy ujmuje to jednoznacznie: „istotna zmiana stosunków w rozumieniu art. 632 § 2 k.c. dotyczy wyłącznie zdarzenia zewnętrznego, niezależnego od stron, którego nie były one w stanie obiektywnie przewidzieć w dacie zawarcia umowy. Na gruncie tego przepisu wykluczone są natomiast okoliczności zależne od stron” (wyrok z 21.02.2013 r., IV CSK 354/12, LEX nr 1311808). Dla prac dodatkowych z wadliwego projektu właściwe pozostają więc uzgodnienie, bezpodstawne wzbogacenie albo odszkodowanie.

Odszkodowanie

Gdy źródłem kosztów jest nienależyte wykonanie obowiązków inwestora, przede wszystkim dostarczenie wadliwej dokumentacji (art. 471 KC). Obejmuje także uszczerbki, których nie pokryje rozliczenie samych robót — przestoje, przedłużone utrzymanie zaplecza, koszty przeprojektowań.

Odpowiedzialność przedkontraktowa — droga pozornie oczywista

Skoro inwestor przekazał na etapie przetargu dokumentację, która nie pozwalała rzetelnie skalkulować oferty, nasuwa się myśl o odpowiedzialności za naruszenie obowiązków informacyjnych jeszcze przed zawarciem umowy. W praktyce ta droga rzadko dowozi wynik. Wykonawca musiałby wykazać zawinione wyrządzenie szkody na etapie zawierania umowy, a następnie — co trudniejsze — że przy rzetelnych informacjach umowa doszłaby do skutku na korzystniejszych dla niego warunkach. Tymczasem inwestor, który zastrzegł ryczałt, z założenia przyjmował, że cena pokrywa wszystko, także prace nieprzewidziane. Trudno więc dowodzić, że zgodziłby się zapłacić więcej. Traktujemy tę podstawę jako uzupełniającą, a nie jako oś roszczenia.

Prowadzenie cudzych spraw bez zlecenia — dlaczego nie zadziała

Kusi, by prace wykonane poza dokumentacją potraktować jako prowadzenie cudzych spraw bez zlecenia i żądać zwrotu uzasadnionych wydatków wraz z odsetkami. Konstrukcja ta rozbija się jednak o przesłankę działania bez zlecenia, czyli bez tytułu prawnego. Wykonawca, który realizuje prace konieczne do oddania sprawnego obiektu, tytuł prawny ma — wynika on z jego własnego zobowiązania do osiągnięcia rezultatu. Prace te nie są objęte ceną, ale mieszczą się w tym, co jest winien.

I tu wraca sedno całego problemu. Obowiązek istnieje po stronie świadczenia, a nie ma dla niego odpowiednika po stronie wynagrodzenia. Luki między jednym a drugim nie da się więc domknąć przepisami o prowadzeniu cudzych spraw — trzeba sięgnąć po instrumenty opisane wyżej.

Czy to ryzyko można przerzucić umownie?

Skoro ustawowy rozkład ryzyka wygląda tak, jak opisaliśmy, pojawia się pytanie praktyczne: czy inwestor może po prostu zapisać w umowie, że wszystkie skutki wad dokumentacji obciążają wykonawcę. Do pewnej granicy tak — ale granica istnieje, a w zamówieniach publicznych przesunęła się w ostatnich latach na korzyść wykonawców.

Punkt wyjścia: swoboda umów i ekwiwalentność subiektywna

Strony „mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego” (art. 353¹ KC), a czynność prawna sprzeczna z tymi zasadami jest nieważna (art. 58 § 2 KC). Generalnego zakazu przerzucania na wykonawcę ryzyk, które według modelu ustawowego obciążają inwestora, prawo nie zna. Obowiązuje zasada ekwiwalentności subiektywnej: sam brak obiektywnej równowagi świadczeń nie wystarcza do podważenia umowy. Jeżeli wykonawca świadomie przyjął podwyższone ryzyko, mógł je oszacować i wkalkulować w cenę, umowa jest ważna, choćby okazała się dla niego niekorzystna. Przyjęcie zwiększonego ryzyka na podstawie swobodnie skalkulowanych oczekiwań nie narusza zasad współżycia społecznego.

Granica pierwsza: ryzyko musi dać się policzyć

Problem zaczyna się tam, gdzie ryzyka policzyć się nie da. Weźmy przykład z praktyki przetargowej: zamawiający zleca wywóz i utylizację gruntu, nie wykonawszy badań geotechnicznych. Przy niewielkim skażeniu utylizacja tony kosztuje kilkadziesiąt złotych, przy silnym — kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt razy więcej. Przy dziesięciu tysiącach ton rozpiętość między jednym a drugim scenariuszem sięga kilkunastu milionów złotych. Oferent, który ma kilka tygodni na przygotowanie oferty i nie ma prawa wjechać na cudzy teren z wiertnicą, nie jest w stanie tego wycenić. Nie przyjmuje więc ryzyka policzalnego, lecz zawiera zakład.

Naszym zdaniem w takich sytuacjach obowiązywać powinno kryterium, które można nazwać wymogiem policzalności ryzyka. Przejęcie ryzyka jest skuteczne o tyle, o ile wykonawca może sporządzić kalkulację uzasadnioną ekonomicznie i dającą się pogodzić z celem postępowania, jakim jest uzyskanie ofert porównywalnych. Jeżeli zamawiający przerzuca wszystkie wyobrażalne ryzyka, nie precyzując żadnego, porównywalność ofert staje się fikcją — każdy oferent zgaduje inaczej, a wygrywa ten, kto zgadł najbardziej optymistycznie albo świadomie zaryzykował.

Granica druga: wykorzystanie silniejszej pozycji

Tu wchodzą w grę zasady współżycia społecznego. Sama nierównowaga świadczeń nie wystarcza do podważenia umowy, ale ocena zmienia się, gdy do zawarcia umowy o obiektywnie krzywdzącej treści doszło przez świadome wykorzystanie silniejszej pozycji jednej ze stron. Swoboda umów zakłada bowiem samostanowienie, a tam, gdzie jedna strona dyktuje warunki, a druga może je wyłącznie przyjąć albo zrezygnować z rynku, samostanowienia po prostu nie ma. Wolność kontraktowania zakłada pewną równowagę sił — jeżeli jej brakuje, środkami prawa umów nie da się osiągnąć rozsądnego wyważenia interesów, bo w miejsce samostanowienia wchodzi stanowienie o cudzej sytuacji.

Argument ten ma szczególną wagę wobec podmiotów publicznych, które w stosunkach cywilnoprawnych powinny występować jako partner równorzędny, a nie korzystać z przewagi wynikającej z pozycji organizatora postępowania.

Granica trzecia: wzorzec a uzgodnienie indywidualne

Polskie prawo nie przewiduje w relacjach między przedsiębiorcami rozbudowanej kontroli treści wzorców umownych. Nie znaczy to jednak, że sposób powstania klauzuli jest obojętny. Klauzula narzucona jednostronnie we wzorcu, która przerzuca na wykonawcę skutki wadliwego projektowania po stronie inwestora, jest naszym zdaniem trudna do obrony — przerzuca bowiem ryzyko własnego błędu na drugą stronę, a robi to w trybie wykluczającym negocjację. Inaczej ocenia się przejęcie ryzyka wynegocjowane indywidualnie, wyraźnie nazwane i wyeksponowane w umowie. Obowiązuje przy tym prosta proporcja: im więcej nieznanych ryzyk ma przejąć wykonawca, tym wyższe wymagania co do precyzji i szczegółowości klauzuli. Formuła ogólna nie udźwignie przeniesienia ryzyka nieokreślonego co do rodzaju i rozmiaru.

Granica czwarta: klauzula nie wypiera postanowienia szczegółowego

Jeżeli inwestor narzucił konkretne rozwiązanie techniczne, a okazało się ono wadliwe lub niekompletne, klauzula o kompletności tego nie zmienia. Postanowienie zbiorcze nie rozszerza zakresu opisanego szczegółowo — w przeciwnym razie każdy błąd projektu byłby usuwany na koszt wykonawcy mocą jednego zdania w umowie. Wątpliwości, których nie da się usunąć w drodze wykładni, obciążają przy tym autora tekstu, a wzorzec umowy przetargowej redaguje zamawiający.

Praktyka: klauzula, która trafiła przed Izbę

Najostrzej widać to w zamówieniach publicznych. Klasykiem gatunku jest klauzula z przetargu na przebudowę torowiska, w której wykonawca miał oświadczyć, że sprawdził i potwierdza kompletność, dokładność oraz wystarczalność dokumentacji projektowej, a jednocześnie zrzec się z góry wszelkich roszczeń wynikających z jej błędów, niezgodności i braków — łącznie z żądaniem zapłaty zwiększonych kosztów i przesunięcia terminów. Krajowa Izba Odwoławcza uznała w 2011 r., że takie postanowienie obciąża wykonawcę ryzykiem, którego przy składaniu oferty nie sposób ustalić ani wycenić, i nakazała je usunąć. Sąd rozpoznający skargę ocenił rzecz odwrotnie, wskazując, że wykonawca może przecież nie startować w przetargu — i to stanowisko przeważyło wówczas w praktyce.

Dziś rozstrzygnięcie wyglądałoby inaczej, bo w tej sprawie wypowiedział się ustawodawca. Projektowane postanowienia umowy nie mogą przewidywać „odpowiedzialności wykonawcy za okoliczności, za które wyłączną odpowiedzialność ponosi zamawiający” (art. 433 pkt 3 PZP), a przedmiot zamówienia opisuje się „w sposób jednoznaczny i wyczerpujący” (art. 99 ust. 1 PZP). Klauzula przerzucająca na wykonawcę skutki wad dokumentacji dostarczonej przez zamawiającego wchodzi z tym zakazem w bezpośrednią kolizję. To jeden z najmocniejszych argumentów, jakimi dziś dysponuje wykonawca w sporze z podmiotem publicznym.

Co przesądza o wyniku sprawy

Ciężar dowodu spoczywa na wykonawcy (art. 6 KC). Musi wykazać, że sporne prace wykraczały poza zakres umowy, że je wykonał, jaka była ich wartość i że inwestor z nich korzysta. Pierwszy z tych punktów jest najtrudniejszy i wygrywa się go zestawieniem projektu, specyfikacji i przedmiaru z rzeczywistym zakresem robót.

Sprawy tego rodzaju rozstrzygają dokumenty z okresu budowy, nie zeznania po latach. Pouczająca jest przestroga ze sprawy IV CSK 460/07: umowa przewidywała, że ewentualne roboty dodatkowe będą określane na podstawie protokołu konieczności, a — jak ustalono — „Wykonawca nie wystąpił o sporządzenie protokołu konieczności”. Roszczenia oddalono.

Perspektywa inwestora i zamawiającego

Powyższy wywód nie oznacza, że każde żądanie zapłaty za roboty dodatkowe jest zasadne. Linia obrony biegnie przez wykazanie, że sporne prace mieściły się w opisanym zakresie, że rozbieżności były dostrzegalne na etapie oferty i nie zostały zgłoszone albo że przesłanki wzbogacenia nie zostały spełnione. Najtańsza profilaktyka leży jednak wcześniej — w kompletnej dokumentacji projektowej, precyzyjnym opisie przedmiotu zamówienia i szybkiej, pisemnej reakcji na zgłoszenia wykonawcy. Zignorowane zawiadomienie wraca w procesie jako dowód, że inwestor wiedział i mimo to kazał budować po staremu.

Warto też dostrzec interes własny zamawiającego w tej zmianie perspektywy. Spór o kilkaset tysięcy złotych toczony przez kilka lat kosztuje budżet więcej niż rzetelna dokumentacja przed przetargiem, a wykonawca doprowadzony do granicy rentowności przestaje być partnerem zdolnym dokończyć inwestycję. Przerzucenie ryzyka bywa więc oszczędnością pozorną.

Najczęstsze pytania

Czy wynagrodzenie ryczałtowe można w ogóle zmienić?

Za prace objęte umową — tylko wyjątkowo, wyrokiem sądu na podstawie art. 632 § 2 KC, po wykazaniu nieprzewidywalnej zmiany stosunków i groźby rażącej straty. Za prace poza zakresem umowy nie chodzi natomiast o „zmianę” ryczałtu, lecz o odrębne wynagrodzenie albo zwrot wartości robót. To rozróżnienie decyduje o wyborze podstawy roszczenia.

Czy bez aneksu można żądać zapłaty za roboty dodatkowe?

Tak. Orzecznictwo dopuszcza roszczenie o zwrot wartości prac na podstawie art. 405 i 410 KC, także wobec podmiotów publicznych. Trzeba jednak udowodnić, że prace wykraczały poza umowę, oraz wykazać ich wartość.

Czy klauzula „ryczałt obejmuje wszystkie koszty” zamyka temat?

Nie. Takie klauzule podlegają wykładni jak każde postanowienie umowy, a niedające się usunąć wątpliwości obciążają ich autora. Nie przenoszą też na wykonawcę odpowiedzialności projektanta, bo ta wymagałaby oznaczenia okoliczności w rozumieniu art. 473 § 1 KC.

Czy to, że jestem profesjonalistą, oznacza, że powinienem przewidzieć braki projektu?

Staranność zawodowa z art. 355 § 2 KC nie tworzy obowiązków, do których wykonawca nie ma kompetencji. Sąd Najwyższy odrzucił taki zarzut wobec wykonawcy instalacji, wskazując na brak uprawnień projektowych w danej branży (I CSK 568/13). Obowiązek kontrolny obejmuje wady dostrzegalne bez wiedzy projektowej — nie rewizję cudzego projektu.

Skoro problem jest systemowy, czy w mojej sprawie w ogóle warto walczyć?

Warto, i to z dwóch powodów. Po pierwsze, orzecznictwo nie jest jednolite, a linia korzystna dla wykonawców istnieje i jest ugruntowana w orzeczeniach cytowanych wyżej. Po drugie, wynik zależy przede wszystkim od materiału dowodowego z okresu budowy, a ten jest w rękach wykonawcy. Sprawy przegrywa się najczęściej nie na wykładni przepisu, lecz na braku dokumentów.

Wnioski

Podsumujmy trzy warstwy tego wywodu, bo każda prowadzi do tego samego wniosku.

Na poziomie dogmatycznym stanowisko utożsamiające ryczałt z gwarancją wykonania wszystkiego, co konieczne, nie da się pogodzić z brzmieniem art. 632 § 1 KC, z podziałem ról z art. 647 KC ani z opartą na winie konstrukcją odpowiedzialności kontraktowej. Zryczałtowano cenę, nie zakres świadczenia.

Na poziomie systemowym mamy do czynienia ze strukturalnie wadliwym rozkładem ryzyka między stronami umowy. Nie jest to skutek pojedynczych rozstrzygnięć, lecz zaniechania legislacyjnego: uchylono akty, które ryzyko nieprzewidzianego rozszerzenia zakresu robót dzieliły w sposób wyważony, i nie zastąpiono ich niczym. Umowa o roboty budowlane pozostaje przez to jedną z najsłabiej uregulowanych umów nazwanych Kodeksu cywilnego, mimo że obsługuje jeden z największych rynków budowlanych w Europie. Orzecznictwo próbuje łagodzić najbardziej drastyczne skutki, sięgając po klauzulę nadzwyczajnej zmiany stosunków, lecz jest to leczenie objawowe — konstrukcja pomyślana jako wyjątek na sytuacje szczególne nie zastąpi brakującej reguły ogólnej.

Na poziomie gospodarczym skutkiem jest fala niewypłacalności w okresie rekordowej koniunktury, wycofywanie się wykonawców zagranicznych i presja na obniżanie jakości. Jeżeli odrzucimy tezę, że cały sektor składa się z podmiotów niezdolnych do kalkulacji, pozostaje uznać przyczyny za systemowe.

Dla praktyka wniosek jest jednak konkretny i optymistyczny. Linia orzecznicza korzystna dla wykonawców istnieje, jest ugruntowana i daje się wykorzystać już dziś — pod warunkiem że kwalifikacja prac zostanie przeprowadzona rzetelnie, a dokumentacja z okresu budowy będzie kompletna. Prawo zmienia się powoli, ale wynik konkretnej sprawy zależy przede wszystkim od tego, co strony zdołały udokumentować.

Źródła i podstawy

Akty prawne: ustawa z 23 kwietnia 1964 r. — Kodeks cywilny (tekst jednolity Dz.U. 2024 poz. 1061), ustawa z 11 września 2019 r. — Prawo zamówień publicznych (tekst jednolity Dz.U. 2024 poz. 1320).

Orzecznictwo: uchwała składu siedmiu sędziów SN z 29.09.2009 r., III CZP 41/09 (OSNC 2010, nr 3, poz. 33), wyroki SN: z 20.11.1998 r., II CKN 913/97 (LEX nr 138655), z 7.11.2007 r., II CSK 344/07 (LEX nr 388844), z 14.03.2008 r., IV CSK 460/07 (LEX nr 453070), z 2.02.2011 r., II CSK 414/10 (LEX nr 738545), z 25.03.2011 r., IV CSK 397/10 (LEX nr 1129144), z 21.02.2013 r., IV CSK 354/12 (LEX nr 1311808), z 9.10.2014 r., I CSK 568/13 (LEX nr 1541043), z 25.03.2015 r., II CSK 389/14 (LEX nr 1657595), z 29.10.2015 r., I CSK 901/14 (LEX nr 1818856), z 8.03.2018 r., II CSK 325/17 (LEX nr 2497992), a także wyrok SA w Gdańsku z 12.03.2014 r., V ACa 846/13 (LEX nr 1488615).

Piśmiennictwo: F. Longchamps de Berier, Zobowiązania, Poznań 1939, s. 548 i n. — E. Kulesza, Państwo i Prawo nr 12/1961, s. 1016 i n. — R. Szostak, Samorząd Terytorialny nr 3/2009, s. 76 i 80. — J. Bizon-Górecka, J. Barczewska, Controlling i Rachunkowość Zarządcza nr 2/2010, s. 5. — Komentarze do art. 632 i 647 KC: J. Drapała (w:) J. Gudowski (red.), A. Brzozowski (w:) K. Pietrzykowski (red.), W. Żelechowski (w:) K. Osajda (red.), a także opracowania J. Strzępki i E. Zielińskiej oraz E. Strzępki-Frani poświęcone umowie o roboty budowlane.

Materiały i dane: wspólne wystąpienie ambasadorów z 14 czerwca 2013 r. w sprawie warunków realizacji inwestycji infrastrukturalnych w Polsce oraz odpowiedź Ministra Gospodarki z 11 lipca 2013 r. — pełny zapis przebiegu posiedzenia sejmowej Komisji Infrastruktury nr 167 z 11 lipca 2013 r. — coroczne raporty Coface o upadłościach i restrukturyzacjach firm w Polsce (dane o liczbie niewypłacalności w budownictwie) — dane Głównego Urzędu Statystycznego o produkcji budowlano-montażowej — informacje o wysokości wsparcia unijnego w perspektywie 2007–2013 według sprawozdawczości Ministerstwa Infrastruktury i Rozwoju.

Stan prawny: 26 lipca 2026 r.

Autor: dr Artur Barczewski — radca prawny, prowadzi spory o wynagrodzenie w procesie budowlanym po stronie wykonawców oraz zamawiających. Poznaj autora · Skonsultuj swoją sprawę →